БЭС ЫЙЫН БЭЛИЭ ДААТАЛАРА
1 – Оҕо көмүскэлин күнэ.
5 – Тулалыыр эйгэни харыстыыр күн.
5 – Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа, опера ырыаһыта Мария Евсеевна Николаева 90 сааһа (1936).
6 – улуу поэт Александр Сергеевич ПУШКИН төрөөбүтэ 222 сыла. Бу күн Россияҕа уонна ХНТ дойдуларыгар Нуучча тылын күнэ бэлиэтэнэр.
7 – Түүлээх нэһилиэгиттэн төрүттээх, СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, «Бочуот знага» уордьан кавалера, СӨ норуодунай уус-уран оҥоһуктарын маастара, «Сардаана» фабрикаҕа тыс сыаҕын биригэдьииринэн үлэлээбит Матрена Гаврильевна Сивцева төрөөбүтэ 85 сыла (1942-01.02.2017).
7 – СӨ бочуоттаах гражданина, СӨ наукаларын үтүөлээх деятелэ, историческай наука доктора, профессор, СӨ Наукаларын академиятын академига Анатолий Николаевич Алексеев 80 сааһа (1946).
10 –Бээрийэ нэһилиэгиттэн төрүттээх, СӨ тыатын хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Россия тыатын хаһаайыстыбатын Сибиирдээҕи салаатын үтүөлээх бэтэрээнэ, биологическай наука хандьыдаата, М.Г. Сафронов аатынан Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын научнай-чинчийэр институтун сүрүн научнай сотруднига Валентина Тихоновна Васильева төрөөбүтэ 70 сааһа (1956).
12 – Россия судаарыстыбаннай суверенитетын туһунан Декларация ылыллыбыт күнэ. 1994 сылтан Россия күнүн быһыытынан бэлиэтэнэр.
20 – РФ үөрэхтээһинин бочуоттаах үлэһитэ, СӨ үөрэҕириитин туйгуна, СӨ Учууталларын учуутала, Мүрү 1 №-дээх орто оскуолатыгар алын сүһүөх кылааһын учууталынан үлэлээбит Мария Гаврильевна Константинова төрөөбүтэ 75 сааһа (1951)
21 – Саха сиригэр национальнай бырааһынньыкпыт – Ыһыах. Саха ССР Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун Бэрэссэдээтэлэ М.Е. Николаев 1991 сыл ыам ыйын 17 к. ыйааҕынан бэлиэтэнэр.
21 – Россияҕа медицинэ үлэһитин күнэ.
21 – Россияҕа норуот уус-уран оҥоһуктарын күнэ.
РФ Бэрэсидьиэнин 2022 сыл бэс ыйын 17 к. 384 №-дээх ыйааҕынан олохтоммута.
22 – Кутурҕан күнэ. 85 сыллааҕыта саҕаламмыт Аҕа дойду Улуу сэриитигэр тыыннарын толук уурбут, эйэлээх олоҕу уһансыбыт аҕа көлүөнэ дьоммутун кэриэстиибит.
22 – СӨ норуодунай суруйааччыта, Россия Суруналыыстарын cойууһун, Россия уонна Саха сирин Суруйааччыларын cойууһун чилиэнэ, СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ, П.А. Ойуунускай аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреата, Хаҥалас улууһун бочуоттаах гражданина Павел Николаевич Харитонов-Ойуку төрөөбүтэ 80 сааһа (1946).
25 – I Өлтөх нэһилиэгиттэн төрүттээх, СӨ үтүөлээх тутааччыта, «Якутагропромстрой» Уус Алданнааҕы Оройуоннай икки ардыларынааҕы механизированнай көһө сылдьар колонна (МПМК) холбоһугун тутуу биригээдэтин биригэдьиирэ Спиридон Спиридонович Андросов төрөөбүтэ 90 сыла (1936-1994).
27 – Россияҕа Ыччат күнэ.
БЭС ЫЙЫН 14 КҮНЭ
Биир дойдулаахпыт, киинэ оператора, СӨ култууратын туйгуна, РФ Кинематографистарын сойууһун чилиэнэ, П.А. Ойуунускай аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреата, СӨ култууратын туйгуна, Россия бочуотунай кинематографиһа Иннокентий Иванович Аммосов төрөөбүтэ 55 сыла.
Кини 1971 сыллаахха Бороҕон сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ.
1986 сыллаахха Мүрү аҕыс кылаастаах оскуолатын,1988 сыллаахха Мүрү орто оскуолатын,1992-1993 сылларга Дьокуускайдааҕы 7 №-дээх СПТУ-га видеооператор идэтин, 1995-2000 сылларга Санкт-Петербург куоракка киинэ уонна телевидение университетыгар кинооператор идэтин үөрэнэн бүтэрбитэ, Э. Розовскай мастарыскыайын.
1993-1995 сылларга Бороҕоҥҥо «Илгэ» телестудияҕа үлэлээбитэ.
2000 сыллаахтан «Сахафильм» киинэ хампаанньатыгар оператор-туруорааччынан үлэлээбитэ. Үлэлиир кэмигэр сүүрбэччэ уус-уран уонна документальнай киинэлэри устубута.
«Сахафильм» киностудия уус-уран салайааччытынан, СӨ Кинематографистарын сойууһун бэрэссэдээтэлинэн, 2009-2013 сылларга СӨ Кинематографистарын сойууһун бырабылыанньатын бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбитэ.
Саха сирин эдэр көлүөнэ оператордар настаабынньыктара уонна учууталлара этэ. «Киноклуб» уонна «Киношкола» бырайыактары төрүттээбитэ. Өрөспүүбүлүкэҕэ «Кино Арктики» уонна Томпо Мэҥэ Алданыгар регионнааҕы «Кинопрорыв» кылгас метражтаах киинэлэр фестивалларын тэрийбитэ.
Устубут киинэлэрэ: «Таҥара», режиссер Э. Новиков (2001), «Хара мааска» уус-уран киинэ, режиссер Н. Аржаков (2002), «Мэҥэлэр хайа үрдүгэр» документальнай киинэ, режиссер Н. Аржаков (2000), «Судьба – она останется судьбой», режиссер Э. Новиков (2005), «Журавли над Ильменем»(2005), «Таҥ хатыыта (Апокалипсис)» (2007),«Снайпер земли Российской» документальнай киинэ (2008), «Тайна Чингисхана» уус-уран киинэ (2009), «Его дочь» ( 2010-2011), «Алаас» (2011), «Уран тылбыт кынаттара. Ини-бии Даниловтар»(2011), «Дорога» (2012), «Башарин. Завещание» (2012), «Масат/Ийэ кут»(2012), «Лидер нации» (2012), «Үрүйэ» (2012), «Үрүҥ күн»(2013), «Айыы Уола» (2014).Үөрэҕин бүтэрэригэр «Машина пришла» дипломнай үлэтин устубута Санкт-Петербурга, Москваҕа, Германияҕа, Францияҕа, Испанияҕа киинэ фестивалларыгар кыттыбыта. «Таҥара» киинэ Санкт-Петербурга «Питернит» устудьуоннар кинофестивалларыгар «Лучший игровой фильм» номинацияны ылбыта. 2003 сыллаахха «Хара мааска» киинэ «Закон и порядок» детектив жанрдаах киинэ фестивалыгар алта үчүгэй үлэ ахсааныгар киирбитэ.
Киинэҕэ бастыҥ операторскай үлэтин иһин «Молодое кино» норуоттар икки ардыларынааҕы IX эдэр ыччат киинэ фестивалыгар «Бастыҥ операторскай үлэ» номинациятын ылбыта (Гренада, Испания, 2001).
2005 сыллаахха СӨ Бэрэсидьиэнин сэтинньи 16 күнүн 2389 №-дээх ыйааҕынан Улуу Кыайыы 60 сылыгар аналлаах «Журавли над Ильменем» киинэҕэ оператордаабыт-туруорбут үлэтин иһин П.А. Ойуунускай аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэ анаммыта.
«Быраабы уонна сокуонаһы бөҕөргөтүүгэ кылаатын иһин», «СӨ кииннэ искусствотыгар кылаатын иһин» бэлиэлэринэн, СӨ Бырабыыталыстыбатын грамотатынан наҕараадаламмыта.
Кини 2014 сыллаахха ыам ыйын 9 күнүгэр ыарахан ыарыытан күн сириттэн барбыта.
Кини туһунан улуустааҕы киин библиотека фондатыгар баар «Энциклопедия культуры и искусства Якутии» (2011), «Энциклопедический словарь Якутии» (2018), В.Н. Окоемова, А.Н. Жирков уо.д.а. хомуйан оҥорбут «История Усть-Алданского улуса в лицах» (2010) биобиблиографическай ыйынньыкка, «Оскуолаттан куорсун анньынан…: Мүрү 2 №-дээх орто оскуолатын 35 сыла» (2005), М.Х. Кондратьева, Ф.Д. Бурнашева, У.Н. Румянцева хомуйан оҥорбут «Үрдүккэ, кэрэҕэ угуйан: Мүрү орто оскуолатын 135 сыла» (2008), А.А. Готовцева уо.д.а. хомуйан оҥорбут «Родной школы негасимый свет: к 45-летию МБОУ «Мюрюнская средняя общеобразовательная школа №2 (1969-2014)»(2014) кинигэлэргэ, «Кинооператор идэтин баһылаан» (Мүрү саһарҕата, 2005, кулун тутар 19 к.), О. Яковлева «Ильмень үрдүнэн туруйалар» (Саха сирэ, 2005, ыам ыйын 19 к.), Т. Маркова «Олох кырдьыгын көрдөрөр киинэ» (Саха сирэ, 2005, атырдьах ыйын 11 к), «Саха киинэтэ аатын ааттатыаҕа» (Саха сирэ, 2005, сэтинньи 24 к.), А. Эверстова «Национальнай киинэ геройдаах буолуохтаах» (Саха сирэ, 2005, ахсынньы 1 к.), В. Колесов «Сүгүрүйэр сүдү үөрэнээччибит» (Мүрү саһарҕата, 2016, ахсынньы 20 к.), В. Колесов-Кытыан «Төрөөбүт алааска таптал» (Забота-Арчы, 2017, тохсунньу 12 к.) уо.д.а. ыстатыйаларга, кинигэлэргэ ааҕыахха сөп.
БЭС ЫЙЫН 29 КҮНЭ
Биир дойдулаахпыт, Саха АССР норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Ленин уордьанын кавалера, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа,
«Победа» холкуос бэрэссэдээтэлэ, Уус Алдан уонна Мэҥэ Хаҥалас улуустарын бочуоттаах гражданина Петр Николаевич Данилов төрөөбүтэ 110 сылын туолар.
Кини 1916 сыллаахха II Бэрт Ууһун нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
1930 сыллаахха Орто Эбэ түөрт кылаастаах оскуолатын үөрэнэн бүтэрбитэ. 1934 сыллаахтан II Бэрт Ууһун нэһилиэгин сельскэй Сэбиэтин сэкирэтээринэн үлэлээбитэ. 1940 сыллаахтан ССКП чилиэнэ.
1941 сыл атырдьах ыйын 11 күнүгэр Сэбиэскэй Аармыйа кэккэтигэр ыҥырыллыбыта. Алтынньы ый 1941 сыллаахха Арҕаа фроҥҥа Москва анныгар 580-с стрелковай пуолка састаабыгар сэриигэ кыттыбыта. Кимэн киириигэ ыараханнык бааһыран, II-с группалаах инбэлииккэ тахсан, 1942 сыллаахха Саха сиригэр демобилизацияланан кэлбитэ.
1942 сыллаахха Уус Алдан оройуонун Бороҕонугар райсоюз бэрэссэдээтэлин солбуйааччынан анаммыта.
1943 сыллаахха силиэдэбэтэллэр куурустарын үөрэнэн бүтэрэн, прокуратураҕа силиэдэбэтилинэн үлэлээбитэ.
1946 сыллаахха Бэрт Ууһун «Хара», «Балыктаах», «Кыһыл түмсүү» холкуостар холбоһууларыттан тэриллибит «Победа» холкуос бэрэссэдээтэлинэн анаммыта. Тыа хаһаайыстыбатын тэрилтэтин талааннаах салайааччытын быһыытынан көрдөрбүтэ. «Победа» холкуос киинин Сыырдаах күөлүн соҕуруу өттүгэр тутарга холкуостаахтар мунньахтарыгар быһаарыы ылыммыттара. Дьокуускайга «Колхозпроекка» бөһүөлэк генпланын сакаастаан, кылгас кэм иһигэр производственнай, социальнай объектар, чааһынай дьиэлэр, балыыһа, начаалынай оскуола, интернат, култуура дьиэтэ тутуллубуттара. 1957 сыллаахха улууска бастакы үөрэтэр-производственнай мастарыскыайдаах типовой оскуола тутуллубута.
Бу сылларга бары эйгэҕэ производственнай көрдөрүүлэрэ үрдээн «Победа» холкуос миллионер буолбута. Саха дьахталларыттан бастакынан доярка Е.И. Бурцева хас биирдии фуражнай ынаҕыттан 2500 киилэ үүтү ыан , Социалистическай Үлэ Дьоруойун аатын ылбыта. Сылгыһыт Ф.Ф. Ефимов «Үлэ Кыһыл Знамята» уордьанынан, Г.Ф. Неустроев «Бочуот Знага» уордьанынан наҕараадаламмыттара.
1957 сыллаахха үрдүк көрдөрүүлэрин иһин П.Н. Данилов Ленин уордьанынан наҕараадаламмыта.
Кини «Победа» холкуоска 1946 сылтан 1962 сылга диэри үлэлээбитэ.
1963 сыллаахха Мэҥэ Хаҥалас оройуонун Герой Попов аатынан холкуоһун бэрэссэдээтэлинэн ананан үлэлээбитэ.
1967 сыллаахха Уус Алдан оройуонун «Лена» сопхуос дириэктэрин солбуйааччытынан, 1969 сылтан улуус тыатын хаһаайыстыбатын управлениетын кылаабынай мелиораторынан үлэлээбитэ.
Аҕа дойду Улуу сэриитин I истиэпэннээх уордьанынан, «1941-1945 сс. Аҕа дойду сэриитигэр үлэҕэ килбиэнин иһин», «За Победу над Германией» уо.д.а мэтээллэринэн наҕараадаламмыта.
2003 сыллаахха күн сириттэн барбыта.
2016 сыл балаҕан ыйын 17 күнүгэр Сыырдаах бөһүөлэгэр П.Н. Данилов аатынан сквер аһыллыытын үөрүүлээх түгэнэ ыытыллыбыта.
Кини туһунан улуустааҕы киин библиотека фондатыгар баар И.И. Данилов хомуйан оҥорбут «Сыырдааҕы туругурдубут үтүө киһибит» (2006), Я.А. Семенов «Үлэ – чиэс, албан аат» (1995), Н.С. Колодезников, Ю.А. Артамонов, Д.И. Федоров хомуйан оҥорбут «Уоттаах сэрии сылларыгар: өйдөбүнньүк кинигэҕэ» (1995), «Память» мемориал-кинигэ 7 туомугар (1999), С.С. Аржаков «Уус-Алдан үлэһит дьоно» (2000), «Трудовая Слава Якутии» 1 томугар (2003), И.С. Портнягин «Удьуору утумнаан» (2004), С.С. Аржаков «Күүрээннээх үлэ сылларыгар» (2007), В.Н. Окоемова, А.Н. Жирков уо.д.а. хомуйан оҥорбут «История Усть-Алданского улуса в лицах» (2010) биобиблиографичскай ыйынньыкка, П. Протодьяконов «Миллионер колхоз председателэ» (Ленинскэй тэрийээччи, 1990, сэтинньи 22 к.), М. Сибиряков «Дэҥҥэ үөскүүр талаан» (Мүрү саһарҕата, 2005, атырдьах ыйын 30 к.), П. Докторов «Дьон-сэргэ кинини умнубат» (Саха сирэ, 2006, атырдьах ыйын 26 к.), Г. Портнягин «Күүһү түмэн үлэлэппитэ» (Мүрү саһарҕата, 2016, кулун тутар 16 к.), Г. Портнягин «Сатабыллаах тэрийээччи, уһулуччулаах салайааччы» (Мүрү саһарҕата, 2016, бэс ыйын 17 к.), К. Слепцова «Сыырдаахха үс үбүлүөйдээх ыһыах» (Мүрү саһарҕата, 2016, от ыйын 8 к.), Сыырдаахха Петр Даниловка сквер аһылынна (Мүрү саһарҕата, 2016, балаҕан ыйын 23 к.), И. Бурцев «П.Н. Данилов – Сталин байыаһа» (Мүрү саһарҕата, 2016, алтынньы 21 к.) уо.д.а. ыстатыйаларга, кинигэлэргэ ааҕыахха сөп.
Бэлэмнээтэ Зоя Данилова,
улуустааҕы Киин библиотека
Справочнай-библиографическай
отделын сэбиэдиссэйэ.