АЛТЫННЬЫ ЫЙ БЭЛИЭ ДААТАЛАРА
1– Аҕам саастаах дьон аан дойдутааҕы күнэ.
1 – Музыка аан дойдутааҕы күнэ.
1 — «Лена-Мүрү» водопровод үөрүүлээхтик аһыллыбытын 30 сыла (1996).
1 – Е.Ф. Габышев аатынан Уус Алданнааҕы оҕо спортивнай оскуолата аһыллыбыта 60 сыла (1966).
2 – СӨ култуураҕа уонна духуобунай сайдыыга министрэ, педагогическай наука хандьыдаата, СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, СӨ үөрэхтээһинин уонна судаарыстыбаннай ыччат бэлиитикэтин туйгуна Афанасий Иванович НОЕВ төрөөбүтэ 60 сааһа (1966).
4 – Россияҕа Гражданскай оборона күнэ.
5 – Россияҕа Учуутал күнэ.
7 – Дьокуускай телеграфа үөскээһинин 125 сыла (1901).
9 – Почта аан дойдутааҕы күнэ.
11 – Россияҕа Тыа хаһаайыстыбатын уонна ас-үөл бырамыысалыннаһын үлэһиттэрин күнэ.
11 – Норуоттар икки ардыларынааҕы кыргыттар күннэрэ.
14 – биир дойдулаахпыт, Найахы, Чэриктэй, Тулуна библиотекаларыгар үлэлээбит библиотечнай үлэ бэтэрээнэ, национальнай таҥаһы тигиигэ СӨ норуотун маастара, II Лөгөй нэһилиэгин бочуоттаах гражданина Пелагея Степановна МАКСИМОВА төрөөбүтэ 100 сыла (1926-2020).
15 – биир дойдулаахпыт, фтизиатр быраас, П.А. Ойуунускай аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреата, Уус Алдан улууһун уонна Суотту нэһилиэгин бочуоттаах гражданина Светлана Сергеевна ВАСИЛЬЕВА-ДОНСКАЯ төрөөбүтэ 90 сыла (1936-20.07.2011).
18 – Россияҕа Аҕа күнэ. РФ Бэрэсидьиэнэ Владимир Путин алтынньы 4 к. ыйааҕынан дойдуга аан бастаан бэлиэтэнэр.
18 – Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр Ийэ күнэ.
СӨ Бэрэсидьиэнин 1993 сыл балаҕан ыйын 2 к. 532 №-дээх ыйааҕынан бэлиэтэнэр.
18 – Россияҕа Суол хаһаайыстыбатын үлэһиттэрин күнэ.
18 – биир дойдулаахпыт, Суотту нэһилиэгиттэн төрүттээх, экономист, «Коммунизм» холкуос агрономунан, «Лена» сопхуос үпкэ отделын начальнигынан үлэлээбит, РФ тыатын хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ Матрена Петровна ЗАБОЛОЦКАЯ төрөөбүтэ 75 сыла (1951-05.08.2021).
20 – «Дьокуускай куорат» куораттааҕы уокурук баһылыга Дмитрий Дмитриевич САДОВНИКОВ төрөөбүтэ 55 сааһа (1971).
20 – Юридическай наука доктора, профессор, Россия үтүөлээх юриһа, М.К. Аммосов аатынан СӨ Судаарыстыбананй бириэмийэтин лауреата, СӨ бочуоттаах гражданина, СӨ Конституционнай суутун өр сылларга салайбыт, СӨ Төрүт Сокуонун оҥорсубут Дмитрий Николаевич МИРОНОВ төрөөбүтэ 90 сааһа (1936).
23 – СӨ ювелирнай уонна алмааһы кырыылыыр бырамыысалыннаһын үлэһиттэрин күнэ.
СӨ Бэрэсидьиэнин 2010 сыл муус устар 26 к. 1905 №-дээх ыйааҕынан бэлиэтэнэр.
24 – революционер, биллэр Сэбиэскэй судаарыстыбаннай уонна и партийнай деятель Григорий (Серго) Константинович ОРДЖОНИКИДЗЕ төрөөбүтэ 150 сыла (1876–1937).
25 – Россияҕа Автомобильнай тырааныспар үлэһиттэрин күнэ.
25 – «Бэлэм буол» өрөспүүбүлүкэтээҕи оҕо хаһыатын редактора, өрөспүүбүлүкэ дьахталларын Сэбиэтин салайааччыта, «Үлэ Кыһыл Знамята» уонна «Бочуот Знага» уордьаннар кавалердара, Мирнэй уонна Өлүөхүмэ куораттар бочуоттаах гражданиннара Секлетея Алексеевна КУРЧАТОВА төрөөбүтэ 100 сыла (1926–2019),
25 – биллиилээх судаарыстыбаннай уонна политическай деятель, Дьокуускай куорат бастакы мэра, РФ Бэрэсидьиэнин дьыалаларын управляющайынан, Россия-Белоруссия сойууһун судаарыстыбаннай сэкиритээринэн үлэлээбит, РСФСР норуодунай дьокутаата, политическай наука доктора, политология уонна экономика профессора, СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, «Аҕа дойдуга үтүөлэрин иһин» уордьан II, IV истиэпэнин кавалера, Бүлүү улууһун бочуоттаах гражданина Павел Павлович БОРОДИН төрөөбүтэ 80 сааһа (1946).
27 – биир дойдулаахпыт, Өлтөх нэһилиэгиттэн төрүттээх СӨ үтүөлээх геолога, РФ үрдүкү анал үөрэхтээһинин бочуоттаах үлэһитэ, СӨ Наукаларын академиятын, минеральнай ресурсаларга норуоттар икки ардыларынааҕы академиятын академига, РАЕН уонна үрдүкү оскуола академиятын чилиэн-корреспондена, СӨ Наукаларын академиятын бэрэсидьиэнинэн үлэлээбит геолого-минералогическай наука доктора, профессор, Саха Өрөспүүбүлүкэтин уонна Уус Алдан улууһун бочуоттаах гражданина Игорь Иннокентьевич КОЛОДЕЗНИКОВ төрөөбүтэ 85 сыла (1941-12.08.2026).
27 – «Тында–Беркакит» линия тимир суолун тутуу саҕаламмыта 50 сыла (1976).
30 – Политическай репрессия сиэртибэлэрин өйдөбүнньүк күнэ.
Алтынньы ый 25 күнэ
Биир дойдулаахпыт, физкультура уонна успуорт энтузиаһа, тэрийээччи, Саха АССР физическэй култууратын үтүөлээх үлэһитэ, ССРС физическэй култууратын туйгуна, «Урожай» спортивнай уопсастыба бочуоттаах чилиэнэ, Уус Алдан улууһун бочуоттаах гражданина Андрей Андреевич ПРОТОПОПОВ төрөөбүтэ 90 сыла туолар.
Кини 1936 сыллаахха Мүрү нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
1958 сыллаахха Г.В. Егоров аатынан Мүрү орто оскуолатын үөрэнэн бүтэрбитэ. Үлэтин Уус Алдан успуортка кэмитиэтин бэрэссэдээтэлинэн саҕалаабыта.
1973 сыллаахха Хабаровскайдааҕы Үрдүкү партийнай оскуоланы үөрэнэн бүтэрбитэ. Партия оройуоннааҕы кэмитиэтин инструкторынан, тыа хаһаайыстыбатын үлэһиттэрин идэлээх сойуустарын бэрэссэдээтэлинэн, оройуон успуорка кэмитиэтин бэрэссэдээтэлинэн тахсыылаахтык үлэлээбитэ.
1960-1970 сылларга физкультура уонна успуорт салайааччытын быһыытынан талаана ордук аһыллыбыта. Чэпчэки атлетика, хайыһар, тустуу, саха национальнай көрүҥнэрэ, буокса, остуол тенниһэ, оҕунан ытыы, велоспорт, туризм курдук көрүҥнэргэ, эдэр ыччат маассабайдык дьарыктанан, урут хаһан да ситиһиллибэтэх спортивнай кирбиилэргэ тахсыбыттара. Оройуон, өрөспүүбүлүкэ, Сойуус үрдүнэн успуорт ситиһиитигэр, сайдыытын кэскилигэр бэйэтэ куруук этиилэрдээх буолара.
Чэпчэки атлетикаҕа, хайыһарга уһулуччу болҕомтону ууран, успуорт бу көрүҥнэригэр оройуон спортсменнара өрөспүүбүлүкэҕэ биир бастыҥнар ахсааннарыгар сылдьыбыттара. Улуус физкультура уонна успуорт маассабайдык сайдарын туһугар олоҕун үйэ чиэппэриттэн ордук кэмин анаабыта. Кини үлэлиир кэмигэр физкультура уонна успуорт нэһилиэнньэ ортотугар маассабай таһымҥа тахсыбыта.
ГТО значкистарынан Уус Алдан өрөспүүбүлүкэҕэ биир бастыҥнар ахсааннарыгар сылдьыбыта. Сопхуостарга уонна бөдөҥ үлэ тэрилтэлэригэр хамнастаах спортинструктордар тутуллан, спортивнай үлэни иилээн-саҕалаан ыыппыттара, анал физкультурнай үөрэхтээх специалистар ахсааннара үрдүү турбута. Сопхуостар уонна тэрилтэлэр икки ардыларыгар комплекснай спартакиадалар ыытыллар буолбуттара.
Кини үлэлээбит кэмигэр улууспутугар биатлон, оҕунан ытыы курдук успуорт элбэх саҥа көрүҥнэрэ сайдан барбыттара. ГТО многоборьетыгар улууспут өрөспүүбүлүкэҕэ күүстээхтэр ахсааннарыгар сылдьыбыта, дуобат уонна саахымат оонньуута саҥа кэрдиискэ таһаарыллыбыта, көҥүл тустуу успуорт бастакы нүөмэрдээх көрүҥүнэн буолбута.
Оройуон сүүмэрдэммит хамаандата биэс төгүл Саха АССР норуоттарын спартакиадатын призерынан, «Кыым» хаһыат бирииһин иһин эстафета уон төгүл, «Дьоруой Попов» бирииһин иһин кросска түөрт төгүл кыайыылаахтарынан ааттаммыттара.
Көҥүл тустууга Н.Н. Тарскай аатынан өрөспүүбүлүкэ чемпионата ыытыллыытын туруорсааччыта, көҕүлээччитэ. Спортивнай объектар материальнай-техническай базалара бөҕөргүүрүгэр элбэх сыратын уурбута. Сыырдаахха, Кэптэнигэ, Тандаҕа, Суоттуга, Уус Күөлүгэр, Дүпсүҥҥэ, Мындаабаҕа, Бороҕоҥҥо тустуу саалалара тутуллубуттара.
Оройуон успуордун устуоруйатыгар А.А. Протопопов аата биир бастыҥ үлэлээх успуорт кэмитиэтин бэрэссэдээтэлин быһыытынан кэлэр көлүөнэлэргэ ааттана туруоҕа.
А.А. Протопопов 1998 сыллаахха бу олохтон барбыта.
Кини туһунан улуустааҕы киин библиотека фондатыгар баар «Трудовая Слава Якутии» (2006) 3 томугар, С.С. Аржаков «Уус-Алдан үлэһит дьоно»(2000), А.Н. Жирков, В.Н. Окоемова уо.д.а. хомуйан оҥорбут «История Усть-Алданского улуса в лицах» (2010) биобиблиографическай ыйынньыкка, И.М. Жирков, И.И. Захаров «Уус-Алдан чулуу спортсменнара» (2004), И. Мигалкин «Төрөөбүт Мүрүбүн саныыбын өрүүтүн» (2000), П.Н. Аммосов «Курбуһахтар. Ол быдан дьыллартан күн бүгүнүгэр диэри» (2004), Аммосов И. Протодьяконов «Бэйэм көлүөнэм спортсменнара» (2006), П. Павлов «Кыайыынан бэлэх» (1999), П. Павлов «Үрдүккэ дабайыы үктэллэрэ» (2004), П.С. Павлов, М.К. Попова, Я.С. Сивцев хомуйан оҥорбут«Уус Алдан спорда кэм кэрдииһигэр» (2022), И.М. Жирков «Майаҕатта Бэрт Хара удьуордара» (2022), К. Попов «Үс үбүлүөйдээх Өндөрөй» (Мүрү саһарҕата, 1996, ахсынньы 12 к.), И. Протодьяконов «Спортка анаммыт олох» (Мүрү саһарҕата, 2000, бэс ыйын 27-от ыйын 1 к.), С. Говоров «Спортсэбиэт бэрэссэдээтэлэ» (Мүрү саһарҕата, 2016, кулун тутар 11 к.) уо.д.а. кинигэлэргэ, ыстатыйаларга ааҕыахха сөп.
Алтынньы ыйын 25 күнэ
Биир дойдулаахпыт, Саха АССР Гостелерадиотын бэрэссэдээтэлэ, Саха АССР култууратын үтүөлээх үлэһитэ, ССРС ТВ уона РВ туйгуна, суруналыыстыкаҕа СӨ Судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата, Ем. Ярославскай аатынан суруналыыстыкаҕа өрөспүүбүлүкэтээҕи бириэмийэ лауреата, «Кыһыл көмүс бүрүө» суруналыыстыкаҕа өрөспүүбүлүкэтээҕи бириэмийэ лауреата, Россия уонна СССР Суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ, Уус Алдан, Дьааҥы улуустарын уонна Курбуһах нэһилиэгин бочуоттаах гражданина Дмирий Ильич ПУХОВ төрөөбүтэ 95 сыла туолар.
Кини 1931 сыллаахха I Курбуһах нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
Г.В. Егоров аатынан Мүрү орто оскуолатын үрүҥ көмүс мэтээлинэн, 1954 сыллаахха Дьокуускайдааҕы пединститут историческай салаатын, 1972 сыллаахха Москваҕа ССКП Киин Кэмитиэтин иһинэн Үрдүкү партийнай оскуола хаһыакка салаатын үөрэнэн бүтэрбитэ.
Дүпсүн орто оскуолатыгар учууталынан, завуһунан, ЫБСЛКС Саха сиринээҕи обкомун пропагандаҕа уонна агитацияҕа отделын сэбиэдиссэйин солбуйааччытынан, «Эдэр коммунист» хаһыат редакторын солбуйааччытынан, редакторынан, Дьааҥыга ССКП райкомун отделын салайааччытынан, «Полярная звезда» оройуоннар икки ардыларынааҕы хаһыаттарга редакторынан, Дьааҥы оройуонун «Верхоянский коммунист» хаһыат редакторынан, «Социалистическая Якутия» хаһыат отделын сэбиэдиссэйинэн, Саха АССР телевидениеҕа уонна радионан биэриигэ Судаарыстыбаннай кэмитиэтин пропагандаҕа редакциятын старшай редакторынан үлэлээбитэ.
1980-1990 сылларга Саха АССР Судаарыстыбаннай телерадиокэмитиэтин бэрэссэдээтэлин I солбуйааччыта, 1990-1992 сылларга Саха АССР Судаарыстыбаннай телерадиокэмитиэт бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбитэ.
1992 сыллаахха СӨ бастакы Бэрэсидьиэнэ М.Е. Николаевка бастакы пресс-сэкирэтээринэн, 1992-1998 сылларга СӨ информацияҕа агентствотын ЯСИА генеральнай дириэктэрин бастакы солбуйааччытынан, 1999-2008 сылларга «Коммунист» хаһыат редакторын солбуйааччытынан, редакторынан үлэлээбитэ. 2003 сылтан Федерация Сэбиэтин Саха сириттэн сенатора А.С.Матвеевка көмөлөһөөччүтэ.
2010 сыл ахсынньы 13 күнүнээҕи СӨ Бэрэсидьиэнин 396 №-дээх ыйааҕынан Аҕа дойду Улуу сэриитин 1941-1945 сылларыгар Сэбиэскэй норуот хорсун быһыытын сырдатар ыстатыйалар циклларын сырдатыы уонна суруналыыстыка эйгэтигэр өр кэмнээх таһаарыылаах үлэтин иһин суруналыыстыка эйгэтигэр СӨ Судаарыстыбаннай бириэмийэтэ иҥэриллибитэ.
Хомуйан оҥорбут кинигэлэрэ: «Кэлимник кэскиллээхтик» (1980), «Окоемов Николай Николаевич» (1997), «Пухов Иннокентий Васильевич: ахтыылар, воспоминания» (1999), «Служили верой и правдой» (2003), «Петр Аммосов» (2006), «По страницам газеты «Коммунист». Хаһыат суруйарынан» (2006), «50 лет ради нескольких строчек…» (2007), «Дойдум дьонун туһунан» (2008), «… Нам нужна была одна Победа… » (2009), «Сэрии инники күөнүгэр» (2010), «Николай Владимирович Атласов» (2015), уо.д.а.
ССРС Суруналыыстарын сойууһун VI съеһин делегата.
Өктөөп Өрөбөлүүссүйэтин уордьанынан, «Партийная доблесть», «За заслуги перед партией» бэлиэлэринэн, «1941-1945 сс. Аҕа дойду Улуу сэриитигэр килбиэннээх үлэтин иһин», «Правда» мэтээллэринэн, СӨ Бэрэсидьиэнин Бочуотунай грамотатынан, Россия Суруналыыстарын Союһун «За заслуги перед профессиональным сообществом» анал знагынан, СӨ «Гражданскай килбиэн» бэлиэнэн уо.д.а. наҕараадаламмыта.
Д. И. Пухов 2020 сыллаахха бу олохтон барбыта.
Кини туһунан улуустааҕы киин библиотека фондатыгар баар А. Кривошапкин «Дмитрий Пухов и его время» (1996), «Краеведы Якутии» (2007), И.В. Борисов хомуйан оҥорбут «Пухов Дмитрий Ильич» (2013), «Трудовая Слава Якутии» (2003) 1 томугар, Е.С. Миронова уо. д.а. хомуйан оҥорбут «40 лет Якутскому телевидению» (2003), В.Д. Петрова «Якутскому радиовещанию 75 лет» (2005), В.К. Кузнецов уо. д.а. хомуйан оҥорбут «Кто есть кто в РС(Я)» (2007), «Краеведы Якутии» (2007), С.С. Аржаков «Уус-Алдан үлэһит дьоно»(2000), А.Н. Жирков, В.Н. Окоемова уо.д.а. хомуйан оҥорбут «История Усть-Алданского улуса в лицах» (2010) биобиблиографическай ыйынньыкка, П.Н. Аммосов «Курбуһахтар. Ол быдан дьыллартан күн бүгүнүгэр диэри» (2004), «Энциклопедиченский словарь Якутии» (2018), «Журналисты Якутии» (2022), И.В. Борисов «Суруналыыс үрдүк аатын сүгэр ытык дьоммут» (Ил Түмэн, 2021, тохсунньу 22 күнэ уо.д.а. кинигэлэргэ, ыстатыйаларга ааҕыахха сөп.
Бэлэмнээтэ Зоя Данилова,
улуустааҕы Киин библиотека
Справочнай-библиографическай
отделын сэбиэдиссэйэ