Усть-Алдан улууһун тэрийии историята
1930 сыл тохсунньу 13 күнүгэр Саха АССР Киин исполкомун II сиэһинин быһаарыытынан Усть-Алдан улууһа тэриллибитэ. Бу улууска Дүпсүн, Бороҕон, Байаҕантай улуустарыттан, ону тэҥинэн Мэҥэ уонна Нам улуустарыттан хас да нэһилиэктэр уонна сэбиэттэр киирбиттэрэ.
Ол сыл кулун тутар ыйыгар, бу быһаарыыга олоҕуран, Василий Иннокентьевич Коркин салайааччылаах хамыыһыйа үлэтэ түмүктэнэн, улуус тэрийиитинэн бастакы мунньах буолбут. Мунньахха 28 нэһилиэктэн биэстии киһи, барыта 140 делегат талыллан кэлбит. Мунньах кулун тутар 3-7 күнүгэр буолан, маннык сүрүн боппуруостары көрбүт:
- Саха АССР Киин исполкомун отчуота (дакылаатчыт С.П. Сидорова).
- Улуус тэрийиитин туһунан боппуруостар.
- Улуус киинин быһаарыы.
- Улуустааҕы Сэбиэтин исполкомун Пленумун талыы.
Улуус киинэнэн Томтор сэлиэнньэтэ буолбут, кини инньэ Борогонскай улуус киинэ этэ. Мунньахха улуус исполкомун бастакы састааба эмиэ талыллыбыт. Председателинэн Дюпсюн улууһун ревкомун бэрэссэдээтэлэ, коммунист Николай Иванович Романов, секретарьынан Иннокентий Петрович Егоров талыллыбыттар. Исполком састаабыгар сир, үп, үөрэх, административнай салаалар салайааччылара эмиэ киирбиттэр.
1930 сыл бэс ыйыгар улууска 5397 хаһаайыстыба баар эбит, онно 47716 төбө сүөһү, олохтоохторун ахсаана 20267 киһи. От ыйыгар 46 колхоз, 799 хаһаайыстыбаны холбоон үлэлиир эбит.
Ол сыл атырдьах ыйын 2 күнүгэр улуус исполкомун быһаарыытынан, Хоринскай нэһилиэктэн комсомолец И.И. Бурнашев салайааччылаах тутар артель тэриллибит. Бу улуус бастакы промышленнай тэрилтэтэ буолбут.
1930-1931 үөрэх сылыгар улууска барыта 16 оскуола үлэлээбит: 13 начальнай, 3 толорута суох орто оскуола. Оскуолаларга 1314 үөрэнээччи, 37 учуутал үлэлээбит. Ону таһынан, улууска 2340 киһи ааҕар-суруйар буолууга үөрэммит. Култуураны тарҕатар сыаллаах-соруктаах 2 изба-читальня, 3 кыһыл муннук аһыллыбыт.
(1932 сыллаахха Мүрү күөл Чараҥ диэн сиригэр Саха Автономиятын 10 сылыгар анаан Усть-Алдан улууһун бастакы Ыһыаҕа буолбут.)
Быйылгыттан 2030 сылга улууспут төрүттэммитэ 100 сылын киэҥ далааһыннаахтык бэлиэтииргэ бэлэмнэнии саҕаланыаҕа. Онуоха бастакы олуктар уурулланнар, номнуо ааспыт сыл бүтүүтүгэр үлэ хамыыһыйата тэриллэн, үбүлүөйдээх тэрээһиннэр концепциялара оҥоһуллан бигэргэтилиннэ, мантан инньэ ол тула, ол иитинэн тэрээһиннээх, түмсүүлээх, өрө көтөҕүллүүлээх үлэ-хамнас ыытыллыаҕа.