КУЛУН ТУТАР ЫЙ БЭЛИЭ ДААТАЛАРА
1 – судаарыстыбаннай уонна политическай деятель, СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, М.К. Аммосов аатынан СӨ Судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата, IV ыҥырыылаах Ил Түмэн Бэрэссэдээтэлэ, III-IV ыҥырыылаах Госдума дьокутаата, «Хотугу сулус» уордьан кавалера Виталий Николаевич БАСЫГЫСОВ төрөөбүтэ 80 сааһа(1946).
2 – Россияҕа Настаабынньык күнэ.
РФ Бэрэсидьиэнин 2025 сыл муус устар 1 к. 197 №-дээх ыйааҕынан биллэриллибитэ.
2 – Судаарыстыбаннай «Якутиздат» издательство, билигин С. А. Новгородов аатынан «Айар» национальнай кинигэ кыһата тэриллибитэ 100 сыла (1926).
4 – СӨ физическай култуураҕа уонна спортка үтүөлээх үлэһитэ, ССРС физическай култуураҕа уонна спортка туйгуна, РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, Бүлүү улууһун бочуоттаах гражданина Мария Ивановна АБРАМОВА төрөөбүтэ 80 сааһа (1946).
5 – Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр Норуот маастарын күнэ.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бэрэсидьиэнин 2012 сыл олунньу 21 к. 1227 №-дээх ыйааҕынан олохтоммута.
6 – аан дойду виртуоз-хомусчута, импровизатор, филологическай наука доктора, профессор, РФ уонна САССР култууратын үтүөлээх үлэһитэ, Дьокуускай куорат бочуоттаах гражданина Иван Егорович АЛЕКСЕЕВ -Хомус Уйбаан төрөөбүтэ 85 сааһа.
6 – балетмейстер, САССР үтүөлээх артыыһа, П.А. Ойуунускай аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата Алексей Андреевич ПОПОВ төрөөбүтэ 80 сыла (1946-1993).
7 – Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр Табаһыт күнэ.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бэрэсидьиэнин 2020 сыл атырдьах ыйын 9 к. 1368 №-дээх ыйааҕынан бэлиэтэнэр.
7 – ссылынай, народник, Саха сирин биллиилээх чинчийээччитэ Василий Филиппович ТРОЩАНСКАЙ төрөөбүтэ 180 сыла (1846-1898).
8 – Аан дойду дьахталларын күнэ.
1910 сыллаахха Копенгаген куоракка Клара Цеткин этиитинэн II-с норуоттар икки ардыларынааҕы социалисткалар конференцияларыгар быһаарыы ылыллыбыта.
10 – биир дойдулаахпыт, IV ыҥырыылаах Ил Түмэн тутууга уонна ОДьКХ боппуруостарыгар сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлинэн, Герой Егоров аатынан сопхуос дириэктэринэн, Нерюнгри куорат баһылыгын I солбуйааччытынан үлэлээбит техническай наука кандидата, РФ бочуоттаах тутааччыта, СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Уус Алдан улууһун бочуоттаах гражданина Николай Николаевич КОСТРОМИН төрөөбүтэ 70 сааһа (1956).
10 – Баатаҕай нэһилиэгиттэн төрүттээх, ССРС көҥүл тустууга спордун маастара, РСФСР, Сибиир уонна Уһук Илин чемпиона Аркадий Афанасьевич АМАНАТОВ төрөөбүтэ 80 сыла (1946-2015).
12 – СӨ норуодунай артыыһа, РФ искусствотын үтүөлээх деятелэ, П.А. Ойуунускай аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреата, Нам улууһун бочуоттаах гражданина, САССР Үҥкүү судаарыстыбаннай ансаамыбылын төрүттээчи, С.А. Зверев-Кыыл Уолун аатынан СӨ Үҥкүүтүн театрын уус-уран салайааччыта Геннадий Семенович БАИШЕВ төрөөбүтэ 80 сааһа.
14 – СӨ доруобуйа харыстабылын үтүөлээх үлэһитэ, СӨ доруобуйа харыстабылын туйгуна, экономическай наука кандидата, Уус Алдан улууһун Бочуоттаах гражданина Алексей Аммосович ЗАРОВНЯЕВ төрөөбүтэ 80 сааһа.
15 – Нэһилиэнньэни бытовой хааччыйыы уонна олох-дьаһах коммунальнай хаһаайыстыбатын үлэһиттэрин күнэ.
ССРС Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун 1980 сыл алтынньы 1 к. 3018-Х№-дээх ыйааҕынан бэлиэтэнэр.
15 – РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, ССРС сирин баайын көрдөөһүн туйгуна, Дүпсүн орто оскуолатын учуутала, Дүпсүн орто оскуолатын историяны-кыраайы үөрэтии мусуойун тэрийээччитэ, туризм салайааччыта, «Саха-Азия оҕолоро» пуонда стипендиата, коллекционер, Уус Алдан улууһун уонна Дүпсүн нэһилиэгин бочуоттаах гражданина Иван Дмитриевич СТРЕКАЛОВСКАЙ төрөөбүтэ 95 сыла (1931-2004).
17 – композитор, профессор, Татарстан уонна Саха АССР норуодунай артыыһа, РСФСР искусствотын үтүөлээх деятелэ Генрих Ильич ЛИТИНСКЭЙ төрөөбүтэ 125 сыла (1901–1985).
17 – биир дойдулаахпыт, Тандаттан төрүттээх летчик, Саха АССР-тан ССРС Үрдүкү Сэбиэтин X ыҥырыытын дьокутата, Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин VIII ыҥырыытын дьокутаата, «Бочуот Знага» уордьан кавалера Илья Ильич КРИВОШАПКИН төрөөбүтэ 90 сыла (1936-2001).
18 – РФ састаабыгар Крым Өрөспүүбүлүкэтэ киирбит, Крым Өрөспүүбүлүкэтэ уонна федеральнай суолталаах Севастополь куорат – саҥа субъектар үөскээбит күннэрэ (2014 с.)
19 – Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр Арктика күнэ.
СӨ Бэрэсидьиэнин 2014 сыл ахсынньы 11 к. 200 №-дээх ыйааҕынан биллэриллибитэ.
19 – СӨ Национальнай бибилэтиэкэтин научнай-методическай киинин сэбиэдиссэйэ, педагогическай наука хандьыдаата, доцент, СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ, СӨ култууратын туйгуна, «Гражданскай килбиэн» анал бэлиэ кавалера Галина Федосьевна ЛЕВЕРЬЕВА төрөөбүтэ 70 сааһа (1956).
20 – Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала, Хоро, Өнөр алын сүһүөх, Курбуһах, Найахы ситэтэ суох орто, Дүпсүн, Мүрү орто оскуолаларын алын сүһүөх кылаастарын учуутала Мария Васильевна ПУХОВА төрөөбүтэ 100 сыла (1926-2020).
21 – Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр Сылгыһыт күнэ.
СӨ Бэрэсидьиэнин 2016 сыл атырдьах ыйын 22 к. ыйааҕынан биллэриллибитэ.
21 – судаарыстыбаннай уонна уопсастыбаннай деятель, СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, СӨ социальнай сулууспатын туйгуна, СӨ бочуоттаах гражданина, Мэҥэ Хаҥалас, Эбээн Бытантай, Муома улуустарын бочуоттаах гражданина, САСР Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун Бэрэссэдээтэлинэн, СӨ социальнай харалтаҕа миниистиринэн үлэлээбит, билигин СӨ Ытык Сүбэтин бэрэссэдээтэлэ Люлия Николаевна ГРИГОРЬЕВА төрөөбүтэ 85 сааһа.
23 – Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр Быраабы билии күнэ.
СӨ Бэрэсидьиэнин 2010 сыл алтынньы 5 к. 284 №-дээхыйааҕынан биллэриллибитэ.
25 – РФ Култуура үлэһиттэрин күнэ.
РФ Бэрэсидьиэнин 2007 сыл атырдьах ыйын 27 к. 1111№-дээх ыйааҕынан биллэриллибитэ.
27 – Тыйаатыр аан дойдутааҕы күнэ.
1961 сыллаахха аан дойдутааҕы тыйаатыр институтун IX-с кэнгириэһинэн олохтоммут.
27 – Курбуһах нэһилиэгиттэн төрүттээх, «Үлэ Кыһыл Знамята» уордьан кавалера, Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин VIII ыҥырыытын дьокутаата Мария Ивановна БУРНАШЕВА төрөөбүтэ 95 сыла (1931-08.03.2014).
31 – прозаик, тылбаасчыт уонна драматург, ССРС Суруйааччыларын сойууһун, Россия уонна Саха сирин Суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ, СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ, П.А. Ойуунскай аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреата, СӨ норуодунай суруйааччыта Владимир Николаевич ФЕДОРОВ төрөөбүтэ 75 сааһа.
31 – Олоҥхоһут, норуот ырыаһыта, СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ, ССРС Суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ, Нам улууһун бочуоттаах гражданина Прокопий Прокопьевич Ядрихинскай-Бэдьээлэ төрөөбүтэ 125 сыла (1901–1979).
Кулун тутар 19 күнэ
Биир дойдулаахпыт, көҥүл тустууга Саха АССР спордун маастара, СӨ физическэй култууратын уонна спордун үтүөлээх үлэһитэ, СӨ физкултуураҕа уонна спортка үтүөлээх тренерэ, СӨ физическай култуураҕа үтүөлээх үлэһитэ, физическай култуураҕа уонна спорт эйгэтигэр Д.П. Коркин аатынан СӨ Судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата, СӨ “XX-с үйэ спортка лауреата”, СӨ Бэрэсидьиэнин иһинэн “Барҕарыы” Национальнай пуонда бириэмийэтин лауреата, Уус Алдан уонна Бүлүү улуустарын бочуоттаах гражданина Василий Гаврильевич Румянцев төрөөбүтэ 95 сыла туолар.
Кини 1931 сыллаахха I Өспөх нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
1951 сыллаахха Дьокуускай куорат 2 №-дээх орто оскуолатын, 1955 сыллаахха А. Герцен аатынан Ленинградтааҕы педагогическай институту үөрэнэн бүтэрбитэ. Үрдүк үөрэхтээх учуутал идэтин ылан, Дьокуускайга көҥүл тустуу бастакы сиэксийэтин тэрийэн үлэлэппитэ.
Дьокуускай 3 №-дээх орто оскуолатыгар физическэй үөрэхтээһин учууталынан, тренеринэн, ЫБСЛКСМ уобаластааҕы кэмитиэтин инструкторынан, “Спартак” ДСО бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбитэ.
1962-1973 сылларга Бүлүү куоратыгар Бүлүү орто оскуолатын дириэктэринэн, үлэлиир ыччат оскуолатын дириэктэринэн үлэлээбитэ.
1977 сыллаахтан 2 №-дээх көмөлтө оскуола-интэринээт иитээччитинэн, 1992 сылтан 1 №-дээх көмөлтө оскуола-интэринээт иитээччитинэн үлэлээбитэ.
1954 с. Ленинград куорат самбоҕа чөмпүйүөнүн аатын ылбыта.
Өрөспүүбүлүкэ 1956 с. бастакы чөмпүйэнээтигэр чөмпүйүөн үрдүк аатын ылбыта. Сахалартан аан маҥнайгынан 1956 с. Сибиир уонна Уһук Илин чөмпүйүөнэ буолбута. 1957 с. Саха сирин көҥүл тустууга маҥнайгы абсолютнай чөмпүйүөнүн аатын ылбыта. Сахалартан маҥнайгынан Москваҕа ыытыллыбыт РСФСР норуоттарын бастакы спартакиадатыгар тустубута. Россия түһүлгэтигэр Саха сирин чиэһин 7 төгүл көмүскээбитэ.
Көҥүл тустууга Саха АССР 17 төгүллээх чемпиона. Көҥүл тустууга Саха АССР спордун маастара.
Эдэр ыччат 1959 с. иккис бэстибээлигэр көҥүл тустууга уонна хапсаҕайга кыайан, Саха АССР спордун маастарын аатын бастакынан ылбыта.
1960-1970 сыллар көҥүл тустуу сайдыытын “көмүс” кэрчигинэн буолбуттара. Кини үөрэнээччилэрэ өрөспүүбүлүкэни аатырдыбыттара: Николай Гоголев – РСФСР көҥүл тустууга бастакы чемпиона, Дмитрий Данилов – Саха сириттэн ССРС бастакы спортка маастара уо.д.а.
Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун Бочуотунай грамоталарынан наҕараадаламмыта.
2017 сыллаахха Бүлүү куоратыгар ыытыллыбыт XI–c Олоҥхо Ыһыаҕын чэрчитинэн аһыллыбыт саҥа “Эрчим” спортивнай комплекска Саха сиригэр көҥүл тустуу сайдыытын көҕүлээччи В.Г. Румянцев аата иҥэриллибитэ.
Кини 2008 сыллаахха алтынньы 10 күнүгэр бу олохтон барбыта.
Кини туһунан улуустааҕы киин библиотека фондатыгар баар С.С. Аржаков “Уус-Алдан үлэһит дьоно” (2000),“Трудовая Слава Якутии” (2003) 1 томугар, “Педагогическай энциклопедия” (2000) 1 томугар, С.П. Саввинов хомуйан оҥорбут “Хапсаҕай” (1978), М. Сибиряков “Тустууга сүгүрүйэбин” (1992), “Якутия спортивная” (1992), Н. Волков “Түһүлгэҕэ – саха бөҕөстөрө” (1998), Н. Волков “На ковре – борцы Якутии” (2003), И. Платонов “Легенды якутского спорта” (2003), И. Свешников “Өспөх тойон удьуордара” (2003) 1 кинигэтигэр, И.М. Жирков, И.И. Захаров хомуйан оҥорбут “Уус-Алдан чулуу спортсменнара (XX-с үйэ)” (2004) кинигэлэргэ, А.Н. Жирков, В.Н. Окоемова уо.д.а. хомуйан оҥорбут “История Усть-Алданского улуса в лицах” (2010) ыйынньыкка,“Энциклопедический словарь Якутии” (2018), И.М. Жирков “Майаҕатта Бэрт Хара удьуордара” (2022), П.С. Павлов, М.К. Попова, Я.С. Сивцев хомуйан оҥорбут “Уус-Алдан спорда кэм кэрдииһигэр” (2022), Н. Волков “Саха бухатыыра – Василий Румянцев”, И.И. Сыроватскай “Олимп үрдүк чыпчаалыгар эркээйи охсубута” (Мүрү саһарҕата, 2011, кулун тутар 16 к.), З. Васильева “Үөлээннээхтэрин ахтыыларыттан” (Мүрү саһарҕата, 2011, кулун тутар 16 к.), “Үтүө санааны, үтүмэн күүһү кытары” (Забота-Арчы, 2016, олунньу 25 к.), М.Н. Сибиряков “Саха сиригэр көҥүл тустуу төрүттэммитэ 60 сылыгар. Эр бэрдэ Баһылай Үрүмээһэп” (Спорт Якутии, 2016, 31 марта), С. Винокуров “Баһылай Румянцев аата Чолбон сулус курдук, үйэлэргэ сандаардын” (Забота-Арчы, 2021, кулун тутар 25 к.), А. Маисов “Саха бухатыыра этэ” (Забота-Арчы, 2021, кулун тутар 25 к.), Л. Николаев “Аата ааттана турдун!” (Забота-Арчы, 2021, кулун тутар 25 к.), М. Яковлев “Маҥнайгы көлүөнэ тустууктар ыллыктара” (Дьулурҕан, 2024, балаҕан ыйын 5 к.) уо.д.а. ыстатыйаларга, кинигэлэргэ ааҕыахха сөп.
Кулун тутар 23 күнэ
Биир дойдулаахпыт, Саха АССР үтүөлээх артыыһа, П.А. Ойуунускай аатынан Саха музыкальнай-драматическай театрын артыыһа, драматург Илья Иванович Находкин төрөөбүтэ 100 сылын туолар.
Кини 1926 сыллаахха Хоро нэһилиэгин Чараҥ бөһүөлэгэр төрөөбүтэ.
1939 сыллаахха Чараҥ түөрт кылаастаах, салгыы Мүрү оскуолатын 8 кылааһын үөрэнэн бүтэрбитэ. 1944 сыллаахха Саха музыкальнай- драматическай театрын студиятыгар үөрэнэ киирбитэ.
1946 сыллаахтан П.А. Ойуунускай аатынан Саха судаарыстыбаннай музыкальнай-драматическай театрын артыыһынан үлэлээбитэ.
Саха театральнай искусствотыгар кини аата норуокка биһирэнэр артыыс уонна драматург быһыытынан биллэр.
Кини уопсайа 50-тан тахса оруолга оонньообута. Бэйэтин кэмин көрөөччүлэригэр Коля Манасов - Эрилик Эристиин “Маарыкчаан ыччаттара”, Павел Корчагин - Н. Островскай “Ыстаал хайдах хатарыллыбыта”, Клещ – М. Горькай “Түгэххэ”, Ойуунускай - “Сахалар ааттарыттан” испэктээкилгэ уонна “Кыһыл ойууҥҥа”, Э. Войнич аатырбыт “Тигээйитигэр” (“Овод”) Артур курдук дьоһуннаах, өлбөт-сүппэт оруолларынан улахан биһирэбили ылбыта.
Илья Иванович айбыт уобарастарыттан П.А.Ойуунускай “Сахалар ааттарыттан” уонна Клещ “Түгэххэ” оруоллара уһулуччу ситиһиилээхтик айыллыбыт буоланнар, Россия драматическай театрдарын фестивалыгар 1-гы степеннээх дипломунан наҕараадаламмыттара.
1961 сыллаахха С.П. Данилов “Сахалар ааттарыттан” пьесата турарыгар Ойуунускай уобараһын сценаҕа аан бастаан айбыт артыыһынан буолар.
Кини драматург быһыытынан 50-с сыллартан биллэн барбыта.
1950 сылтан хоһоонноро, сценкалара хаһыаттарга уонна “Хотугу сулус” сурунаалга бэчээттэммиттэрэ. Кини суруйбут пьесалара Саха театрын сценатыгар бары испэктээкил буоланнар, өр кэмҥэ ситиһиилээхтик оонньоммуттара туоһулуур. Саха театрыгар турбут “Суол төрдүгэр” (1958-1959сс.), “Улахан доҕор” (1960-1961сс.), “Күөрэгэйдээх алааска” (1963-1964 сс.), “Хабырылла Дьөгүөрэп” (1971-1972сс.) пьесаларынан киэҥник биллибитэ. “Оонньоммотох оруол” (1976-1977 сс.) пьесата автор олохтон барбытын кэннэ сценаҕа турбута.
1957 сыллаахха Саха АССР үтүөлээх артыыһын бочуоттаах аата иҥэриллибитэ. Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун Бочуотунай грамоталарынан, республика араас оройуоннарын Бочуотунай грамоталарынан, РСФСР, ССРС Культураҕа министиэристибэлэрин хайҕал суруктарынан, дипломнарынан наҕараадаламмыта.
Кини 1976 сыллаахха бу олохтон барбыта.
1982 сыллаахтан төрөөбүт I Хоротун нэһилиэгэр, Чараҥ бөһүөлэгэр кини аатын сынньалаҥ киинэ сүгэр.
Кини туһунан улуустааҕы киин библиотека фондатыгар баар “Трудовая Слава Якутии” (2006) 2 томугар,“Антология Саха театра” (2013), П.П. Никитин “Мастера якутской сцены” (1985), Т.И. Филиппова “Саха театра 1930-1980 сыллардааҕы олоҕуттан ахтыы”, И. Дмитриев-Сиэн Чолбодук “Быыс аһыллар...” (2000), С.С. Аржаков “Уус-Алдан үлэһит дьоно” (2000), М.Д. Орлов, В.Н. Осипова, М.И. Алексеева хомуйан оҥорбут “Дойдум – Уус-Алдан Хорото” (2015) кинигэлэргэ, А.Н. Жирков, В.Н. Окоемова уо.д.а. хомуйан оҥорбут “История Усть-Алданского улуса в лицах” (2010) ыйынньыкка, “Энциклопедия культуры и искусства Якутии” (2011) 1 кинигэтигэр, Л.С. Павлова, М.З. Сивцева, М.Н. Борисова, З.М. Белолюбская хомуйан оҥорбут “Культура Усть-Алданского улуса: истоки и современность” (2020), И. Алексеев “Илья Находкин пьесалара” (Хотугу сулус, 1969, № 2), М. Аржаков “Чаҕылхай талаан этэ” (Мүрү саһарҕата, 1996, кулун тутар 23 к.), И. Дмитриев “Ылдьаа Нохуоккун” (Саха сирэ, 1996, кулун тутар 27 к.), З. Багынанова “Саха театрын артыыстарын туһунан” (Күрүлгэн, 2019, № 4) уо.д.а. ыстатыйаларга, кинигэлэргэ ааҕыахха сөп.
Бэлэмнээтэ Зоя Данилова,
улуустааҕы Киин библиотека
Справочнай-библиографическай
отделын сэбиэдиссэйэ.
