2 – Россияҕа Буойун Албан аатын күнэ. Бу күн 83 сыллааҕыта Сталинград куораты Кыһыл Армия фашистартан босхолообута.

2 – Суотту нэһилиэгиттэн төрүттээх, РФ үрдүкү анал үөрэхтээһинин бочуоттаах үлэһитэ, СӨ наукатын үтүөлээх деятелэ, СӨ анал үөрэхтээһинин уонна наукатын туйгуна, педагогическай наука доктора, профессор Елизавета Афанасьевна БАРАХСАНОВА төрөөбүтэ 65 сааһа.

3 – театр уонна киинэ артыыһаа, СӨ үтүөлээх артыыһаа, Россия уонна СӨ Кинематографистарын сойууһун чилиэнэ Маргарита Михайловна БОРИСОВА төрөөбүтэ 70 сааһа (1956).

5 – Бэрт Ууһун нэһилиэгиттэн төрүттээх, СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Уус Алдан улууһун бочуоттаах гражданина, Түүлээх сельскэй сэбиэтин исполкомун бэрэссэдээтэлинэн, Түүлээх нэһилиэгин баһылыгынан үлэлээбит Иван Степанович ЗАРОВНЯЕВ төрөөбүтэ 80 сааһа (1946).

6 – Түүлээх нэһилиэгиттэн төрүттээх, Саха АССР норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, «Үлэ Албан аата» уордьан III степенин кавалера Прокопий Алексеевич ОЛЛОНОВ төрөөбүтэ 80 сыла (1946-3.01.2022). 

8 – Россия наукатын күнэ.

РФ Бэрэсидьиэнин 1999 сыл бэс ыйын 7 к. 717 №-дээх ыйааҕынан бэлиэтэнэр.

11 – СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, А.Е. Кулаковскай аатынан С:Ө Судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата, «Доҕордоһуу» уордьан кавалера, ХII ыҥырыылаах САССР Үрдүкү Сэбиэтин дьокутаата, педагогический наука кандидата, РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, судаарыстыбаннай уонна уопсастыбаннай деятель Матвей Васильевич МУЧИН төрөөбүтэ 85 сааһа (1941).

13 – Төрөөбүт тыл уонна сурук-бичик күнэ.

СӨ Бэрэсидьиэнин 1996 сыл олунньу 9 к. 1294 №-дээх ыйааҕынан С.А. Новгородов төрөөбүт күнэ «Төрөөбүт тыл уонна сурук-бичик күнүнэн»биллэриллибитэ.

14 – СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ, II ыҥырыылаах Ил Түмэн дьокутаата, Нам улууһун бочуоттаах гражданина Гаврил Гаврильевич МЕСТНИКОВ төрөөбүтэ 70 сааһа.

16 – Үөһээ Бүлүү Ороһутуттан төрүттээх, 1981-2002 сылларга Бороҕоннооҕу сибээс узелыгар начаалынньыгы солбуйааччынан, начаалынньыгынан үлэлээбит, СӨ сибээһин үтүөлээх үлэһитэ, Мүрү нэһилиэгин бочуоттаах гражданина Мария Васильевна ВАСИЛЬЕВА төрөөбүтэ 75 сааһа (1951).

17 – Баянист, мелодист, СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ, Кэбээйи, Муома улуустарын бочуоттаах гражданина Степан Иванович ВАСИЛЬЕВ 70 сааһа (1956).

22– Доруобуйа национальнай күнэ.

СӨ Бэрэсидьиэнин 2000 сыл тохсунньу 17 к. 945 №-дээх ыйааҕынан биллэриллибитэ.

23 – Аҕа дойдуну көмүскээччи күнэ.

23 – Дьокуускайдааҕы национальнай байыаннай оскуола аһыллыбыта 100 сыла (1926).

23 – Нерюнгритааҕы чох улахан разреһа үлэлээбитэ 50 сыла (1976). 

24 – II Лөгөй нэһилиэгиттэн төрүттээх, 1969 с. Бүтүн Сойуустааҕы холкуостаахтар III съезтэрин делегата, Лөгөй, II Лөгөй, Мүрү нэһилиэктэрин бочуоттаах гражданина Александра Гаврильевна МИГАЛКИНА (1946-2014) төрөөбүтэ 80 сыла.

25 – Өспөх нэһилиэгиттэн төрүттээх, СӨ тырааныспарын үтүөлээх үлэһитэ Петр Петрович НАЗАРОВ төрөөбүтэ 80 сааһа (1946).

26 – Байаҕантай нэһилиэгиттэн төрүттээх, РФ бочуоттаах судьуйата, СӨ үтүөлээх юриһа, Уус Алдан улууһун уонна Байаҕантай, Тиит Арыы нэһилиэктэрин бочуоттаах гражданина Арсений Петрович КОЛОДЕЗНИКОВ төрөөбүтэ 90 сыла (1936-18.12.2010).

27 – Педагог, «Эркээйи» үөрэх бырагырааматын ааптара, М.К. Аммосов аатынан ХИФУ уйулҕа институтун төрүттээччи, уйулҕа наукатын доктора, профессор, СӨ наукатын үтүөлээх деятелэ, СӨ анал үөрэхтээһинин туйгуна, РФ үрдүкү анал үөрэхтээһинин бочуоттаах үлэһитэ, СӨ бочуоттаах гражданина Анастасия Петровна ОКОНЕШНИКОВА төрөөбүтэ 85 сыла (1941-052.07.2022).

27 – Баку куоракка I Бүтүн Сойуустааҕы Тюркология съеһэ ыытыллыбыта 100 сыла (1926).

 

Олунньу 4 күнэ

 

          Биир дойдулаахпыт, Уус Алдантан бастакынан тустууга үрдүк үөрэхтээх тренер, Саха АССР үтүөлээх тренерэ, СӨ норуотун үөрэҕириитин туйгуна, көҥүл тустууга ССРС, РСФСР, Саха АССР национальнай тустууларыгар спорт маастара, РСФСР спордун бэтэрээнэ, Уус Алдан улууһун уонна Бороҕон нэһилиэгин бочуоттаах гражданина Иннокентий Андреевич ХАЛДЕЕВ төрөөбүтэ 85 сылын туолла.

          Кини 1941 сыллаахха Бороҕон (уруккута II Суотту) нэһилиэгэр төрөөбүтэ.

         1948 сыллаахха Тумул алын сүһүөх оскуолатыгар, 1952-197 сс. Кыһыл Кырдал 7 кылаастаах оскуолатыгар, 8-10 кылаастарга Дьокуускай 2 №-дээх орто оскуолатын үөрэнэн бүтэрбитэ. Дьокуускайга милицияҕа үлэлээбитэ.

          1957 сыллаахтан саҥа үөдүйэн эрэр көҥүл тустуунан дьарыктаммыта.

          1960 сыл Саха сирин улахан дьонугар самбоҕа уонна “Динамо” ДСО-ҕа көҥүл тустууга чемпионнаабыта.

     1966 сыллаахха Москватааҕы Ленин аатынан физическэй култуура уонна спорт Киин судаарыстыбаннай институтун үөрэнэн бүтэрбитэ. Лөгөй 8 кылаастаах оскуолатыгар, Тумул орто оскуолаларыгар физкультура учууталынан, Бороҕоннооҕу спортивнай оскуолаҕа старшай тренеринэн, Бороҕон, Дүпсүн сельскэй сэбиэттэрин исполкомун бэрэссэдээтэлинэн, Тумул орто оскуолатын дириэктэринэн, военругунан, “Лена” сопхуос Тумуллааҕы отделениетын управляющайынан үлэлээбитэ.

           Бурятия, Тува “хуреш” тустууларыгар Россия спордун маастара.

           Саха АССР , РСФСР, ССРС спордун маастара, Москва куорат тустууга чемпиона.

          1962 сыллаахха Россияҕа “Динамо” уопсастыба чемпиона.

          1965 сыллаахха “Буревестник” Киин сэбиэтин чемпиона.

       1968, 1971, 1981 сс. Саха Өрөспүүбүлүкэтин хапсаҕайга чемпиона, 1969 сыллаахха үрүҥ көмүс призера. 1969 сыллаахха “Саха АССР спордун хапсаҕайга маастара” үрдүк аат иҥэриллибитэ.

       1968 сылтан Бурятия, Тува “хуреш” тустууга Сибиир уонна Уһук Илин күрэхтэһиилэригэр икки төгүл – иккис, түөрт төгүл үһүс миэстэлэрдээх уонна чемпион буолбута.

       Кини Уус Алдан улууһугар көҥүл тустуу талааннаах тэрийээччитин, тренерин быһыытынан ССРС спордун маастарыгар 14 кандидаты, Саха АССР спордун 6 маастарын, 3 үтүөлээх тренери иитэн таһаарбыта.

    Тумулга киниэхэ эрчиллибиттэрэ: бырааттыы Анатолий, Николай Константиновтар, Иннокентий Захаров, Николай Крылов, Николай Сивцев, Михаил Ушницкай, Егор Аммосов, Степан Бочкарев, Афанасий Костромин, Анатолий Андреев, Алексей Охлопков, Николай Протопопов уо.д.а., кэлин улуустарын, Саха сирин ааттатар күүстээх тустууктар буолбуттара.

          Эдэр эрдэҕиттэн уус-уран самодеятельность актыыбынай кыттыылааҕа, нэһилиэккэ бастыҥ оһуохай этээччитэ этэ, 50-ча хоһоон автора. Тумуллар гимн оҥостубут “Тупса турдун Тумул сирэ”ырыа кини тылыгар ылланар. Ордук табыллан драмаҕа оонньуура, “Сир Ийэ билбэтин” уус-уран киинэҕэ уһуллубута.

          2004 сыллаахха тохсунньу 30 күнүгэр ыарахан ыарыыттан олохтон барбыта.

      Тумулга спорт саалата тутуллан, 2009 сыл алтынньы 16 к. 1608 №-дээх ыйааҕынан кини сырдык аата спорт саалатыгар иҥэриллибитэ. Тумуллар Иннокентий Андреевич аатынан хапсаҕай турнирын 1993 сыллаахха Бороҕон нэһилиэгэр бастаан ыыппыттара. 1995 сылтан оройуон таһымыгар, кэлин 1999 сылтан өрөспүүбүлүкэ таһымнаах ыытыллар.

        2016 сыллаахха кэргэнэ, оҕолоро кини туһунан “Дьон туһугар дьоһун олох” кинигэни, улуус, өрөспүүбүлүкэ хаһыаттарыгар тахсыбыт ыстатыйаларын, ахтыыларын, айбыт хоһооннорун “Төрөөбүт төрүт түөлбэбэр” (2014), “Сүрэх ыллыан баҕарар” (2021) хомуйан таһааттарбыттара

      2016 сыллаахха төрөөбүтэ 75 сылыгар Бороҕон нэһилиэгэр киниэхэ өйдөбүнньүк сквер аһыллыбыта, ыытыллыбыт ыһыахха Саха сирин биллэр тустууктара күөн көрсүбүттэрэ ыытыллыбыта.

         Кини туһунан улуустааҕы киин библиотека фондатыгар баар М.Р. Халдеева хомуйан оҥорбут “Дьон туһугар дьоһун олох” (2016), “Трудовая Слава Якутии” (2003) I томугар,“Педагогическая энциклопедия” II томугар (2003), И.Н. Данилов“Развитие образования в Усть-Алданском улусе: (сер. XIX в.-2002 г.)”(2003) историческай ыйынньыкка, И.М. Жирков, И.И. Захаров хомуйан оҥорбут “Уус-Алдан чулуу спортсменнара (XX үйэ)” (2004), Р. Дьяконов “Үс тустууну баһылаабыта” (П.С. Павлов “Үрдүккэ     дабайыы үктэллэрэ”, 2004), С.П. Саввинов хомуйан оҥорбут “Хапсаҕай” (1978), А.В. Васильев-Көрдүгэн “Хапсаҕай” (2003), И. Протодьяконов “Бэйэм көлүөнэм спортсменнара” (2006), М.М. Аржаков, А.С. Сокольникова, Н.Н.Ребров хомуйан оҥорбут “Бороҕон нэһилиэгэ” (2007), И.И. Сыроватскай, М.И. Ховрова, М.И. Романова хомуйан оҥорбут “Дүпсүн сирэ” (2009), В.И. Тищенко, Е.Д. Шарина, С.М. Копырина хомуйан оҥорбут “Лөгөй орто оскуолата: 70 сыл” (2017) кинигэлэргэ, “История Усть-Алданского улуса в лицах” (2010) биобиблиографическай ыйынньыкка, “И.А. Халдеев бирииһигэр СӨ спордун маастара нуормалаах өрөспүүбүлүкэ хапсаҕайга 2022 сыллаах турнира” (2022), И. Захаров “Улуус бастакы тренерэ” (Мүрү саһарҕата, 1996, бэс ыйын 26 к.), А.В. Васильев-Көрдүгэн “Халдеев уонна хапсаҕай” (Дьулурҕан, 2001, кулун тутар 25 к.), У. Бурнашева-Уйана “Халдеев тустуулара” (Мүрү саһарҕата, 2001, олунньу 24 к., Н. Васильев “Тумулга – спорт бырааһынньыга” (Дьулурҕан, 2000, олунньу 25 к.), Н. Крылов “Бастакы тренербит”(Дьулурҕан, 2005, олунньу 1 к.), Т.П. Находкина “Хапсаҕай түһүлгэтэ” (Мүрү саһарҕата, 2011, кулун тутар 2 к), Дь. Сергеев “Евгений Алексеев – түөрт төгүллээх кыайыылаах”: Бороҕон сэлиэнньэтигэр И. Халдеев кэриэһигэр хапсаҕайга өрөспүүбүлүкэтээҕи турнир (Мүрү саһарҕата, 2019, кулун тутар 1 к.), “Халдеев хапсаҕайа буолла” (Мүрү саһарҕата, 2023, ахсынньы 15 к.), О. Шепелева “Халдеев хапсаҕайын муҥутуур кыайыылаахтара Петр Сивцев, Никита Хабаров” (Мүрү саһарҕата, 2023, ахсынньы 15 к.), В. Петрова “Хапсаҕай ыһыаҕа ыһылынна” (Мүрү саһарҕата, 2024, бэс ыйын 20 к.) ыстатыйаларга уо.д.а. кинигэлэргэ, ыстатыйаларга ааҕыахха сөп.

 

Олунньу 7 күнэ

 

        Биир дойдулаахпыт, поэт, публицист, Норуоттар икки ардыларынааҕы суруйааччылар сойуустарын, СӨ Суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ, СӨ үтүөлээх учуутала, Учууталлар учууталлара, Дүпсүн нэһилиэгин бочуоттаах гражданина Василий Иванович Босиков-Босяк төрөөбүтэ 80 сылын туолар.

        Кини 1946 сыллаахха Тэбиик нэһилиэгэр төрөөбүтэ.

        1966 сыллаахха Мүрү орто оскуолатын үөрэнэн бүтэрбитэ.

     1973 сыллаахха М.К. Аммосов аатынан Саха Судаарыстыбаннай университетын историко-филологическай факультетын саха салаатын үөрэнэн бүтэрбитэ. Мүрү орто, Өнөр аҕыс кылаастаах оскуолаларыгар, Дьокуускай куорат 14 №-дээх оскуолатыгар саха тылын, литературатын уонна төрүт култуура учууталынан ситиһиилээхтик үлэлээбитэ.

        СӨ национальнай оскуолалаларын Концепциятын уонна А.П. Оконешникова “Эркээйи” программатын оҥорууга кыттыбыта.

     Хоһооннор хомурунньуктарын ааптара. 1964 сыллаахха маҥнайгы хоһооно “Эдэр коммунист” хаһыакка бэчээттэммитэ. Салгыы хоһоонноро олохтоох хаһыаттарга, “Полярная звезда” сурунаалга бэчээттэммиттэрэ.

       Айымньылара: “Угуйар саҕах” (1988), “Барыта эйиэхэ ананар”: хоһооннор (1992), “Эн мичээриҥ” (1995), “Уолукпар оргуйар санаалар”: хоһооннор, поэмалар (1996), “Суруллубут суоруллубат”: ыстатыйалар, этиилэр, ахтыылар (2002), “Ыра санаам кыната”: хоһооннор (2008).

      1996, 1997 сылларга өрөспүүбүлүкэтээҕи араатардар куонкурустарын кыайыылаҕа.

      1997 сыллаахха Дьокуускай куораттааҕы “Сыл учуутала” куонкуруска “Соль земли Олонхо” номинация кыайыылааҕа.

       Төрүт култуура учууталларыгар көмө “Куккун куоттарыма, сүргүн сүтэримэ” методическай пособиены хомуйан оҥорбута.

       2000 сыллаахха “Азия оҕолоро”норуоттар икки ардыларынааҕы II-с спортивнай оонньууларга гимн тексин суруйбута.

       2001 сыллаахха поэт оҕо айар дьоҕурун сайыннарыыга уопутуттан У.В. Заболоцкая “Поэт уонна учуутал” диэн кинигэтэ бэчээттэнэн тахсыбыта.

      2002 сыллаахха тахсыбыт Петербург поэта И. Фоняков тылбааһынан “Волшебное слово” диэн Саха сирин поэттарын хоһооннорун хомуурунньугар уонча хоһооно киирбитэ.

     “Босиковскай ааҕыылар ” Дьокуускай куорат 14 №-дээх оскуолатыгар аан маҥнай 2001 сыллаахха ыытыллыбыттара. Бу тэрээһини Василий Иванович бэйэтэ салайбыта.

       2008 сыллаахха муус устар 29 күнүгэр бу олохтон барбыта.

       2021 сыл олунньу 8-13 күннэригэр IV “Босиковскай ааҕыылар” Саха политехническэй лицей (уруккунан 14 №-дээх оскуола) саха тылыгар, литературатыгар учууталларын холбоһугун тэрийиитинэн онлайн ыытыллыбыта.

       В. И. Босиков-Босяк аатын үйэтитэр сыалтан 2021 сыл олунньу 1-10 күннэригэр “Дүпсүн нэһилиэгэ” МТ, улуустааҕы кииннэммит библиотека тиһигин, “Мүрү саһарҕата” хаһыат редакциятын тэрийиилэринэн төрөөбүт тыл, Төрөөбүт сурук-бичик күнүн көрсө В. А. Босиков-Босяк төрөөбүтэ 75 сылыгар аналлаах хоһоон ааҕыытын күөн-күрэһэ ыытыллыбыта. В. Босиков-Босяк хоһоонноругар улуустааҕы дорҕоонноох ааҕыыга барыта 26 улахан киһи, 18 оскуола оҕото кыттыбыта. Улууска “Күүстээхпин ийэ тылбынан” хоһоонун биир кэлим күргүөмүнэн ааҕыы нэһилиэктэринэн ыытыллыбыта.

      Кини туһунан улуустааҕы киин библиотека фондатыгар баар “Трудовая Слава Якутии” (2006) II томугар, И.И. Сыроватскай, М.И. Ховрова, М.И. Романова хомуйан оҥорбут “Дүпсүн сирэ” (2009), “Педагогическая энциклопедия” I томугар (2000), “Писатели Земли Олонхо” (1995, 2000), “История Усть-Алданского улуса в лицах” (2010), В.Н. Павлова “Писатели Якутии” (2019) биобиблиографическай ыйынньыктарга, “Наша гордость” саха тылын салаатын выпускниктарын энциклопедиятыгар (2017), “Энциклопедический словарь Якутии” (2018), И. Борисов“Дьиҥнээх поэт - ювелир” (Илин сурунаал, 1997, № 2), И.В. Борисов “Бырааттыы Босиковтар” (Илин, 1997, N 3-4) Сивцева “Бырааттыы Босиковтар - Дүпсүҥҥэ”: Босиковскай ааҕыылар (Мүрү саһарҕата, 1998, муус устар 21-25 к. ), В.В. Бочкарев “Босиковскай ааҕыылар саҕахтара” (Саха сирэ, 20001, ыам ыйын 9 к.), Г.Г. Филиппов “Умайар устудьуон, бастыҥ учуутал, биллэр бэйиэт” (Кыым, 2006, кулун тутар 23 к.), Босиков Н.А.“Сиргэ таптал күүһэ. поэт бырааппар Василий Босякка-Баабый Барахсаҥҥа аныыбын” (Кыым, 2006, олунньу 26 к.), Л.И. Босикова “Тапталлаах быраатым” ахтыы (Кыым, 2011, олунньу 10 к.), К.С. Егорова “В.И. Босиков-Босяк төрөөбүтэ 75 сылыгар” (Кэскил, 2021, муус устар 13 к.), А. Тарасов “Улахан удьуор утума” (Күрүлгэн, 2021, N 3), В.В. Илларионов “Аата ааттана туруо” (Күрүлгэн, 2021, N 3), У. В. Заболоцкая “Аҕам оҕо сааһа” (Кэскил, 2021, муус устар 13 к.), Т. Бурцева “Бэйиэт Баһылай Босяк 75 сылынан” (Мүрү саһарҕата, 2021, олунньу 19 к.) уо.д.а. кинигэлэргэ, ыстатыйаларга ааҕыахха сөп.

Бэлэмнээтэ Зоя Данилова,

улуустааҕы Киин библиотека

Справочнай-библиографическай

отделын сэбиэдиссэйэ.